واژه‌نامه

حافظ شماری تصویر و اصطلاح را بارها به کار می‌برد. دانستن آن‌ها هر غزل را روشن‌تر می‌کند.

رند: آزاده‌ای که به ظاهر بی‌قید است و در باطن پاک؛ در برابر زاهد ریاکار. قهرمان شعر حافظ.
باد صبا: نسیم ملایم بامدادی که از سوی معشوق می‌وزد؛ پیک عاشقان و آورندهٔ بوی او.
پیر مغان: پیر میخانه؛ راهنمای روشن‌دلی که بیرون از رسم و ظاهر، راه را نشان می‌دهد.
ساقی: آن‌که باده می‌دهد؛ گاه معشوق است، گاه پیر، و گاه لطف حق که جان را سرمست می‌کند.
میخانه و خرابات: جایی بیرون از ریا که در آن همه برابرند؛ در برابر صومعه و خانقاه.
جام جم: جام افسانه‌ای جمشید که همهٔ جهان در آن دیده می‌شد؛ نماد دل روشن.
خضر: پیامبر یا ولی جاودانی که آب حیات نوشید و گم‌شدگان را راه می‌نماید.
آب حیات: چشمه‌ای در ظلمات که نوشنده را جاودان می‌کند؛ اسکندر آن را جست و نیافت.
محتسب: مأمور امر به معروف که بازار و میخانه را می‌پایید؛ در شعر حافظ اشاره به امیر مبارزالدین سخت‌گیر است.
صوفی: اهل تصوف. حافظ بیشتر صوفی ظاهرساز را نکوهش می‌کند، نه عرفان راستین را.
خرقه و دلق: جامهٔ پشمین و وصله‌دار صوفیان؛ در شعر حافظ نشانهٔ پارسایی ظاهری که باید در گرو باده نهاد.
زاهد: پارسای خشک و خودبین که دیگران را سرزنش می‌کند؛ نقطهٔ مقابل رند.
سیمرغ و عنقا: پرندهٔ افسانه‌ای کوه قاف که کسی او را نمی‌بیند؛ نماد آنچه دست‌نیافتنی است.
هما: پرندهٔ خجسته‌ای که سایه‌اش بر سر هر که بیفتد او را به بخت و پادشاهی می‌رساند.
آصف: وزیر دانای سلیمان؛ حافظ وزیران روزگار خود را به این نام می‌ستاید.
سلیمان و خاتم او: پیامبر و پادشاهی که با نگین خود بر دیو و پری و باد فرمان می‌راند؛ روزی دیوی آن را ربود.
فرهاد، شیرین و خسرو: فرهاد کوه‌کن به عشق شیرین کوه بیستون را کند و جان داد؛ شیرین همسر خسرو پرویز بود.
لیلی و مجنون: قیس از عشق لیلی سر به بیابان نهاد و «مجنون» خوانده شد؛ نمونهٔ عاشقی که از خود گذشته است.
یوسف: نمونهٔ زیبایی؛ برادران او را در چاه انداختند، در مصر عزیز شد و سرانجام به پدر پیرش در کنعان بازگشت.
بلبل و گل: بلبل عاشق نالان است و گل معشوق زیبا و بی‌اعتنا که عمرش کوتاه است.
سرو: تشبیه قامت بلند و موزون معشوق؛ سرو را «آزاد» می‌خوانند چون بار نمی‌آورد و همیشه سبز است.
نرگس: تشبیه چشم معشوق: خمار، نیم‌باز و مست.
زلف: گیسوی سیاه و خوشبوی معشوق که دل را به بند می‌کشد؛ نماد دلبستگی و نیز کثرت و پریشانی جهان.
محراب ابرو: طاق‌نمای مسجد که رو به قبله است؛ حافظ ابروی کمانی معشوق را به آن مانند می‌کند.
کوثر و طوبی: کوثر چشمه یا حوضی در بهشت است و طوبی درخت بهشت.
قارون: توانگری که به گنج خود نازید و زمین او و گنجش را فرو برد.
اسکندر: در افسانه‌ها اسکندر آینه‌ای جهان‌نما داشت و در پی آب حیات به ظلمات رفت و ناکام بازگشت.
درویش: تهی‌دستی که بی‌نیاز است؛ فقر او در چشم حافظ از پادشاهی برتر است.
حاتم طایی: مرد عرب پیش از اسلام که در بخشندگی ضرب‌المثل است.
اهرمن: نیروی بدی در آیین کهن ایران؛ در شعر حافظ دیو و بدخواه.
کیمیا: ماده‌ای که مس را زر می‌کند؛ حافظ عشق و نظر پیر را کیمیا می‌داند که وجود آدمی را دگرگون می‌کند.
کوه قاف: کوه افسانه‌ای که گرداگرد جهان است و آشیان سیمرغ بر آن است.