غزل ۱۴۳: سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد

سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد
وآنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد

گوهری کز صدف کون و مکان بیرون است
طلب از گمشدگان لب دریا می‌کرد

مشکل خویش بر پیر مغان بردم دوش
کاو به تأیید نظر حل‌ معما می‌کرد

دیدمش خرم و خندان قدح باده به دست
واندر آن آینه صد گونه تماشا می‌کرد

گفتم این جام جهان‌بین به تو کی داد حکیم؟
گفت آن روز که این گنبد مینا می‌کرد

بی‌دلی در همه‌احوال خدا با او بود
او نمی‌دیدش و از دور خدارا می‌کرد

این‌همه شعبدهٔ خویش که می‌کرد اینجا
سامری پیش عصا و ید بیضا می‌کرد

گفت آن یار کز او گشت سر دار بلند
جرمش این بود که اسرار هویدا می‌کرد

فیض روح‌القدس ار باز مدد فرماید
دیگران هم بکنند آن‌چه مسیحا می‌کرد

گفتمش سلسلهٔ زلف بتان از پی چیست؟
گفت حافظ گله‌ای از دل شیدا می‌کرد

معنی ابیات

  1. سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد / وآنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد

    سال‌ها دلم جامِ جم (جامِ جهان‌نما) را از ما می‌خواست، و آنچه را خود داشت از بیگانه آرزو می‌کرد.

  2. گوهری کز صدف کون و مکان بیرون است / طلب از گمشدگان لب دریا می‌کرد

    گوهری را که بیرون از صدفِ هستی است، از گمشدگانِ کنارِ دریا می‌جست.

  3. مشکل خویش بر پیر مغان بردم دوش / کاو به تأیید نظر حل‌ معما می‌کرد

    دیشب مشکلم را نزدِ پیرِ مغان بردم، که با نگاهِ روشن‌بینش معماها را حل می‌کرد.

  4. دیدمش خرم و خندان قدح باده به دست / واندر آن آینه صد گونه تماشا می‌کرد

    او را شاد و خندان، جامِ باده در دست دیدم، که در آن آینه صدگونه تماشا می‌کرد.

  5. گفتم این جام جهان‌بین به تو کی داد حکیم؟ / گفت آن روز که این گنبد مینا می‌کرد

    گفتم: این جامِ جهان‌بین را خدای حکیم کی به تو داد؟ گفت: آن روز که این گنبدِ نیلگون (آسمان) را می‌ساخت.

  6. بی‌دلی در همه‌احوال خدا با او بود / او نمی‌دیدش و از دور خدارا می‌کرد

    دلداده‌ای بود که خدا در همه حال با او بود؛ او خدا را نمی‌دید و از دور «خدایا» می‌گفت.

  7. این‌همه شعبدهٔ خویش که می‌کرد اینجا / سامری پیش عصا و ید بیضا می‌کرد

    هر شعبده‌ای که اینجا می‌شد، مانندِ جادوی سامری در برابرِ عصا و دستِ درخشانِ موسی بی‌اثر بود.

  8. گفت آن یار کز او گشت سر دار بلند / جرمش این بود که اسرار هویدا می‌کرد

    گفت: آن یار که سرِ دار از او بلندآوازه شد (حلاج)، گناهش این بود که رازها را آشکار می‌کرد.

  9. فیض روح‌القدس ار باز مدد فرماید / دیگران هم بکنند آن‌چه مسیحا می‌کرد

    اگر فیضِ روح‌القدس باز یاری کند، دیگران هم می‌توانند آنچه مسیح می‌کرد (زنده کردنِ مردگان) انجام دهند.

  10. گفتمش سلسلهٔ زلف بتان از پی چیست؟ / گفت حافظ گله‌ای از دل شیدا می‌کرد

    گفتمش: زنجیرِ زلفِ زیبارویان برای چیست؟ گفت: حافظ از دلِ شیدایش گله می‌کرد (زنجیر برای دلِ دیوانه است).

تعبیر فال

آنچه سال‌ها در بیرون می‌جستید در خود شماست؛ از دیگران آن را نخواهید. خدا در همه حال با شماست، هرچند او را دور می‌پندارید. مشکل خود را با راهنمایی آگاه در میان بگذارید. راز دل را بر هر کسی آشکار نکنید. اگر لطف خدا یار باشد، از شما نیز کارهای بزرگ برمی‌آید.

درباره این غزل

از ژرف‌ترین غزل‌های عارفانهٔ حافظ: آنچه انسان سال‌ها در بیرون می‌جوید (جامِ جم) در درونِ خودِ اوست. غزل به شکلِ گفت‌وگو با پیرِ مغان روایت می‌شود، و بیتِ هشتم به حلاج اشاره دارد که به سببِ آشکار کردنِ اسرار بر دار شد.

موضوع‌ها: پند و راهنمایی · دعا و توکل · می و رندی

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا