غزل ۱۱۱: عکس روی تو چو در آینهٔ جام افتاد
عکس روی تو چو در آینهٔ جام افتاد
عارف از خندهٔ می در طمع خام افتاد
حسن روی تو به یک جلوه که در آینه کرد
این همه نقش در آیینهٔ اوهام افتاد
این همه عکس می و نقش نگارین که نمود
یک فروغ رخ ساقیست که در جام افتاد
غیرت عشق زبان همه خاصان ببرید
کز کجا سر غمش در دهن عام افتاد؟
من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم
اینم از عهد ازل حاصل فرجام افتاد
چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار؟
هر که در دایرهٔ گردش ایام افتاد
در خم زلف تو آویخت دل از چاه زنخ
آه، کز چاه برون آمد و در دام افتاد
آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی
کار ما با رخ ساقی و لب جام افتاد
زیر شمشیر غمش رقصکنان باید رفت
کآن که شد کشتهٔ او نیک سرانجام افتاد
هر دمش با من دلسوخته لطفی دگر است
این گدا بین که چه شایستهٔ انعام افتاد
صوفیان جمله حریفند و نظرباز ولی
زین میان حافظ دلسوخته بدنام افتاد
معنی ابیات
عکس روی تو چو در آینهٔ جام افتاد / عارف از خندهٔ می در طمع خام افتاد
چون عکسِ روی تو در آینهٔ جام افتاد، عارف از خندهٔ باده در طمعِ خام افتاد.
حسن روی تو به یک جلوه که در آینه کرد / این همه نقش در آیینهٔ اوهام افتاد
زیباییِ روی تو با یک جلوه که در آینه کرد، اینهمه نقش در آینهٔ خیالها افتاد.
این همه عکس می و نقش نگارین که نمود / یک فروغ رخ ساقیست که در جام افتاد
اینهمه عکسِ باده و نقشِ رنگین که پدیدار شد، یک پرتو از روی ساقی است که در جام افتاد.
غیرت عشق زبان همه خاصان ببرید / کز کجا سر غمش در دهن عام افتاد؟
غیرتِ عشق زبانِ همهٔ خاصان را برید، که رازِ غمش چگونه در دهانِ عام افتاد؟
من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم / اینم از عهد ازل حاصل فرجام افتاد
من از مسجد به خرابات به خواستِ خود نیفتادم؛ این از عهدِ ازل حاصلِ سرانجامِ من شد.
چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار؟ / هر که در دایرهٔ گردش ایام افتاد
هر کس در دایرهٔ گردشِ روزگار افتاد، چه کند که مانندِ پرگار در پیِ گردش نرود؟
در خم زلف تو آویخت دل از چاه زنخ / آه، کز چاه برون آمد و در دام افتاد
دل از چاهِ زنخدان به خمِ زلفِ تو آویخت؛ آه، که از چاه بیرون آمد و در دام افتاد.
آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی / کار ما با رخ ساقی و لب جام افتاد
ای خواجه، گذشت آن روزگار که مرا دوباره در صومعه ببینی؛ کارِ ما با روی ساقی و لبِ جام افتاد.
زیر شمشیر غمش رقصکنان باید رفت / کآن که شد کشتهٔ او نیک سرانجام افتاد
زیرِ شمشیرِ غمش باید رقصکنان رفت، که هر کس کشتهٔ او شد، سرانجامی نیک یافت.
هر دمش با من دلسوخته لطفی دگر است / این گدا بین که چه شایستهٔ انعام افتاد
هر دم با منِ دلسوخته لطفی دیگر دارد؛ این گدا را ببین که چه شایستهٔ بخشش شد.
صوفیان جمله حریفند و نظرباز ولی / زین میان حافظ دلسوخته بدنام افتاد
صوفیان همه همدم و نظربازند، اما از این میان حافظِ دلسوخته بدنام شد.
تعبیر فال
همهٔ آنچه میبینید و دل به آن میبندید جلوهای از یک زیبایی است؛ به ظاهر فریفته نشوید. راهی که در آن افتادهاید انتخاب خودتان نبوده و سرنوشت شماست؛ با آن بسازید. از سختیهای این راه نگریزید که پایانش نیک است. لطف پیاپی به شما میرسد، هرچند دیگران بدنامتان کنند.
- نیت کلی: همهٔ آنچه میبینید و دل به آن میبندید جلوهای از یک زیبایی است؛ به ظاهر فریفته نشوید.
- عشق: لطفِ پیاپی به شما میرسد، هرچند دیگران بدنامتان کنند.
- کار: راهی که در آن افتادهاید انتخابِ خودتان نبوده و سرنوشتِ شماست؛ با آن بسازید و از سختیهایش نگریزید، که پایانش نیک است.
- سفر: سفری که به خواستِ تقدیر پیش میآید، سرانجامی نیک دارد.
درباره این غزل
از عارفانهترین غزلهای حافظ، که با «عکسِ روی تو چو در آینهٔ جام افتاد» آغاز میشود: همهٔ نقشهای جهان پرتوِ یک زیباییاند. بیتِ هفتم تصویری شیرین دارد: دل از چاهِ زنخدان گریخت و در دامِ زلف افتاد. بیتِ پایانی با طنز میگوید همه نظربازند، اما بدنامی تنها نصیبِ حافظ شد.
موضوعها: بخت و دگرگونی روزگار · معنویت و عرفان · زیبایی · می و رندی
بشنوید: با صدای فریدون فرحاندوز