غزل ۱۳۳: صوفی نهاد دام و سر حقه، باز کرد

صوفی نهاد دام و سر حقه، باز کرد
بنیاد مکر با فلک حقه‌باز کرد

بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه
زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد

ساقی! بیا! که شاهد رعنای صوفیان
دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد

این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت؟
وآهنگ بازگشت به راه حجاز کرد؟

ای دل! بیا! که ما به پناه خدا رویم
زآنچ آستین کوته و دست دراز کرد

صنعت مکن که هرکه محبت، نه راست باخت
عشقش به روی دل، در معنی، فراز کرد

فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد

ای کبک خوش‌خرام! کجا می‌روی؟ بایست!
غره مشو! که گربهٔ زاهد، نماز کرد

«حافظ»! مکن ملامت رندان! که در ازل
ما را خدا ز زهد ریا، بی‌نیاز کرد

معنی ابیات

  1. صوفی نهاد دام و سر حقه، باز کرد / بنیاد مکر با فلک حقه‌باز کرد

    صوفی دام نهاد و سرِ حقه (جعبهٔ شعبده) را باز کرد؛ با آسمانِ حقه‌باز بنیادِ نیرنگ گذاشت.

  2. بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه / زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد

    بازیِ آسمان تخم را در کلاهش می‌شکند و رسوایش می‌کند، چون شعبده‌اش را به اهلِ راز نشان داد.

  3. ساقی! بیا! که شاهد رعنای صوفیان / دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد

    ساقی بیا، که معشوقِ دلفریبِ صوفیان دوباره به جلوه آمد و ناز آغاز کرد.

  4. این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت؟ / وآهنگ بازگشت به راه حجاز کرد؟

    این نوازنده از کجاست که پردهٔ «عراق» را نواخت و آهنگِ بازگشت به راهِ «حجاز» کرد؟ (نامِ دو پردهٔ موسیقی، و دو سرزمین)

  5. ای دل! بیا! که ما به پناه خدا رویم / زآنچ آستین کوته و دست دراز کرد

    ای دل بیا، تا از آنچه زاهدِ آستین‌کوتاهِ دست‌دراز (به ظاهر پارسا و در باطن آزمند) کرد، به خدا پناه ببریم.

  6. صنعت مکن که هرکه محبت، نه راست باخت / عشقش به روی دل، در معنی، فراز کرد

    نیرنگ مکن، که هر کس در محبت راست نباخت، عشق درِ معنا را بر روی دلش بست.

  7. فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید / شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد

    فردا که پیشگاهِ حقیقت آشکار شود، رهروی که به ظاهر عمل کرد شرمنده است.

  8. ای کبک خوش‌خرام! کجا می‌روی؟ بایست! / غره مشو! که گربهٔ زاهد، نماز کرد

    ای کبکِ خوش‌خرام، کجا می‌روی؟ بایست! فریب مخور که گربهٔ زاهد نماز گزارد.

  9. «حافظ»! مکن ملامت رندان! که در ازل / ما را خدا ز زهد ریا، بی‌نیاز کرد

    حافظ، رندان را سرزنش مکن، که خدا در ازل ما را از زهدِ ریایی بی‌نیاز کرد.

تعبیر فال

کسی با ظاهر آراسته و فریبکارانه می‌خواهد شما را به دام اندازد؛ به پارسایی نمایشی او اعتماد نکنید. حیله‌گر سرانجام رسوا می‌شود. خود نیز با دیگران صادق باشید و نقش بازی نکنید، که روزی حقیقت آشکار خواهد شد. هشیار باشید و شتاب‌زده پیش نروید.

درباره این غزل

غزلی در نقدِ صوفیِ ریاکار که دام می‌نهد و شعبده می‌کند. بیتِ چهارم با نام‌های دو پردهٔ موسیقی، «عراق» و «حجاز»، بازی می‌کند، و بیتِ هشتم با تصویرِ «گربهٔ زاهد» که نماز می‌گزارد تا کبک را بفریبد، از طنزآمیزترین بیت‌های حافظ است.

موضوع‌ها: یک‌رنگی و پرهیز از ریا · سفر و غربت · معنویت و عرفان · می و رندی

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا