غزل ۱۴۹: دلم جز مهر مه‌رویان، طریقی بر نمی‌گیرد

دلم جز مهر مه‌رویان، طریقی بر نمی‌گیرد
ز هر در می‌دهم پندش، ولیکن در نمی‌گیرد

خدا را ای نصیحت‌گو، حدیث ساغر و می گو
که نقشی در خیال ما، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

بیا ای ساقی گل‌رخ‌، بیاور بادهٔ رنگین
که فکری در درون ما، از این بهتر نمی‌گیرد

صراحی می‌کشم پنهان و مردم دفتر انگارند
عجب‌! گر آتش این زرق در دفتر نمی‌گیرد

من این دلق مرقع را، بخواهم سوختن روزی
که پیر می فروشانش‌، به جامی بر نمی‌گیرد

از آن رو هست یاران را، صفا‌ها با می لعلش
که غیر از راستی نقشی، در آن جوهر نمی‌گیرد

سر و چشمی چنین دلکش، تو گویی چشم از او بردوز؟
برو کاین وعظ بی‌معنی‌، مرا در سر نمی‌گیرد

نصیحتگو‌‌ی رندان را، که با حکم قضا جنگ است
دلش بس تنگ می‌بینم، مگر ساغر نمی‌گیرد

میان گریه می‌خندم‌، که چون شمع اندر این مجلس
زبان آتشینم هست، لیکن در نمی‌گیرد

چه خوش صید دلم کردی، بنازم چشم مستت را
که کس مرغان وحشی را، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

سخن در احتیاج ما و استغنا‌ی معشوق است
چه سود افسونگر‌ی ای دل؟ که در دلبر نمی‌گیرد

من آن آیینه را روزی، به دست آرم سکندر‌وار
اگر می‌گیرد این آتش زمانی‌، ور نمی‌گیرد

خدا را رحمی ای منعم‌، که درویش سر کویت
دری دیگر نمی‌داند، رهی دیگر نمی‌گیرد

بدین شعر تر شیرین‌، ز شاهنشه عجب دارم
که سر تا پای حافظ را، چرا در زر نمی‌گیرد

معنی ابیات

  1. دلم جز مهر مه‌رویان، طریقی بر نمی‌گیرد / ز هر در می‌دهم پندش، ولیکن در نمی‌گیرد

    دلم جز راهِ مهرِ ماه‌رویان راهی برنمی‌گزیند؛ از هر دری پندش می‌دهم، اما اثر نمی‌کند.

  2. خدا را ای نصیحت‌گو، حدیث ساغر و می گو / که نقشی در خیال ما، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

    ای نصیحت‌گر، تو را به خدا از ساغر و باده بگو، که هیچ نقشی در خیالِ ما از این خوش‌تر نمی‌نشیند.

  3. بیا ای ساقی گل‌رخ‌، بیاور بادهٔ رنگین / که فکری در درون ما، از این بهتر نمی‌گیرد

    ای ساقیِ گل‌رو، بیا و بادهٔ رنگین بیاور، که هیچ اندیشه‌ای در درونِ ما از این بهتر جا نمی‌گیرد.

  4. صراحی می‌کشم پنهان و مردم دفتر انگارند / عجب‌! گر آتش این زرق در دفتر نمی‌گیرد

    پنهانی صراحیِ باده را زیرِ بغل می‌برم و مردم گمان می‌کنند دفتر است؛ شگفتا که آتشِ این ریا در دفتر نمی‌گیرد!

  5. من این دلق مرقع را، بخواهم سوختن روزی / که پیر می فروشانش‌، به جامی بر نمی‌گیرد

    این خرقهٔ وصله‌دار را روزی خواهم سوزاند، چون پیرِ باده‌فروش آن را به یک جام هم گرو نمی‌گیرد.

  6. از آن رو هست یاران را، صفا‌ها با می لعلش / که غیر از راستی نقشی، در آن جوهر نمی‌گیرد

    یاران با بادهٔ لعل‌گونِ او از آن رو صفا دارند که در آن گوهر جز راستی نقشی نمی‌نشیند.

  7. سر و چشمی چنین دلکش، تو گویی چشم از او بردوز؟ / برو کاین وعظ بی‌معنی‌، مرا در سر نمی‌گیرد

    با چنین قامت و چشمِ دلکشی می‌گویی چشم از او بپوشم؟ برو، که این وعظِ بی‌معنا در سرِ من نمی‌رود.

  8. نصیحتگو‌‌ی رندان را، که با حکم قضا جنگ است / دلش بس تنگ می‌بینم، مگر ساغر نمی‌گیرد

    دلِ نصیحت‌گرِ رندان را که با حکمِ تقدیر می‌جنگد بسیار تنگ می‌بینم؛ مگر جامی به دست نمی‌گیرد؟

  9. میان گریه می‌خندم‌، که چون شمع اندر این مجلس / زبان آتشینم هست، لیکن در نمی‌گیرد

    در میانِ گریه می‌خندم، که مانندِ شمع در این مجلس زبانی آتشین دارم، اما سخنم در کسی نمی‌گیرد.

  10. چه خوش صید دلم کردی، بنازم چشم مستت را / که کس مرغان وحشی را، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

    چه خوش دلم را شکار کردی! نازِ چشمِ مستت را بکشم، که هیچ‌کس پرندگانِ وحشی را خوش‌تر از این شکار نمی‌کند.

  11. سخن در احتیاج ما و استغنا‌ی معشوق است / چه سود افسونگر‌ی ای دل؟ که در دلبر نمی‌گیرد

    سخن بر سرِ نیازِ ما و بی‌نیازیِ معشوق است؛ ای دل، افسونگری چه سود، وقتی در دلبر اثر نمی‌کند؟

  12. من آن آیینه را روزی، به دست آرم سکندر‌وار / اگر می‌گیرد این آتش زمانی‌، ور نمی‌گیرد

    من روزی، مانندِ اسکندر، آن آینه را به دست می‌آورم، چه این آتش زمانی بگیرد و چه نگیرد.

  13. خدا را رحمی ای منعم‌، که درویش سر کویت / دری دیگر نمی‌داند، رهی دیگر نمی‌گیرد

    ای توانگر، تو را به خدا رحمی کن، که درویشِ کوی تو درِ دیگری نمی‌شناسد و راهِ دیگری نمی‌گیرد.

  14. بدین شعر تر شیرین‌، ز شاهنشه عجب دارم / که سر تا پای حافظ را، چرا در زر نمی‌گیرد

    با این شعرِ تازه و شیرین، از شاهنشاه در شگفتم که چرا حافظ را سر تا پا در زر نمی‌گیرد.

تعبیر فال

دل شما جز یک راه نمی‌رود و پند هیچ‌کس در آن اثر ندارد. از پنهان‌کاری و ریا خسته‌اید و می‌خواهید خودتان باشید. خواهش و ترفند در او اثر ندارد، زیرا او از شما بی‌نیاز است. با این همه دست از طلب برنمی‌دارید و جز این در، جایی نمی‌شناسید. هنر شما شایستهٔ قدردانی است.

درباره این غزل

ردیفِ «نمی‌گیرد» در هر بیت به معنایی تازه می‌آید: برنمی‌گزیند، اثر نمی‌کند، آتش نمی‌گیرد، شکار نمی‌کند، و این بازی هنرِ اصلیِ غزل است. حافظ در آن پند و ریا را به طنز می‌گیرد و با گلایه‌ای شوخ از شاه که قدرِ شعرش را نمی‌داند پایان می‌دهد. «آینهٔ سکندر» آینه‌ای افسانه‌ای است که جهان را در آن می‌دیدند.

موضوع‌ها: عشق · پند و راهنمایی · معنویت و عرفان · می و رندی

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا