غزل ۵۴: ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است
ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است
ببین که در طلبت حال مردمان چون است
به یاد لعل تو و چشم مست میگونت
ز جام غم، می لعلی که میخورم خون است
ز مشرق سر کو آفتاب طلعت تو
اگر طلوع کند، طالعم همایون است
حکایت لب شیرین، کلام فرهاد است
شکنج طرهٔ لیلی مقام مجنون است
دلم بجو که قدت همچو سرو دلجوی است
سخن بگو که کلامت لطیف و موزون است
ز دور باده به جان، راحتی رسان ساقی
که رنج خاطرم از جور دور گردون است
از آن دمی که ز چشمم برفت رود عزیز
کنار دامن من همچو رود جیحون است
چگونه شاد شود اندرون غمگینم؟
به اختیار، که از اختیار بیرون است
ز بیخودی طلب یار میکند حافظ
چو مفلسی که طلبکار گنج قارون است
معنی ابیات
ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است / ببین که در طلبت حال مردمان چون است
از گریه مردمکِ چشمم در خون نشسته است؛ ببین که در جستوجوی تو حالِ مردمان چگونه است (بازی با «مردم» و «مردمک»).
به یاد لعل تو و چشم مست میگونت / ز جام غم، می لعلی که میخورم خون است
به یادِ لبِ لعل و چشمِ مستِ بادهگونت، بادهٔ لعلی که از جامِ غم مینوشم خون است.
ز مشرق سر کو آفتاب طلعت تو / اگر طلوع کند، طالعم همایون است
اگر خورشیدِ چهرهٔ تو از مشرقِ سرِ کوی طلوع کند، طالعم خجسته است.
حکایت لب شیرین، کلام فرهاد است / شکنج طرهٔ لیلی مقام مجنون است
حکایتِ لبِ شیرین سخنِ فرهاد است، و پیچوتابِ زلفِ لیلی جایگاهِ مجنون.
دلم بجو که قدت همچو سرو دلجوی است / سخن بگو که کلامت لطیف و موزون است
دلم را بجو، که قامتت مانندِ سرو دلجوست؛ سخن بگو، که کلامت لطیف و موزون است.
ز دور باده به جان، راحتی رسان ساقی / که رنج خاطرم از جور دور گردون است
ای ساقی، با گردشِ جامِ باده به جانم آسایش برسان، که رنجِ دلم از ستمِ گردشِ آسمان است.
از آن دمی که ز چشمم برفت رود عزیز / کنار دامن من همچو رود جیحون است
از آن دم که آن رودِ عزیز (فرزندِ عزیز) از چشمم رفت، کنارِ دامنم مانندِ رودِ جیحون است.
چگونه شاد شود اندرون غمگینم؟ / به اختیار، که از اختیار بیرون است
درونِ غمگینم چگونه با اختیار شاد شود، وقتی این کار از اختیار بیرون است؟
ز بیخودی طلب یار میکند حافظ / چو مفلسی که طلبکار گنج قارون است
حافظ از بیخودی یار را میجوید، مانندِ تهیدستی که خواهانِ گنجِ قارون است.
تعبیر فال
از دوری عزیزی بسیار گریستهاید و دلتان به اختیار خودتان نیست. خواستهای بزرگ در سر دارید که دست یافتن به آن آسان نیست. اگر او روی بنماید، بخت شما بلند میشود؛ تا آن زمان با همدم و سخن خوش، بار دل را سبک کنید و خود را برای غمی که در اختیارتان نیست سرزنش نکنید.
- نیت کلی: از دوریِ عزیزی بسیار گریستهاید و دلتان به اختیارِ خودتان نیست.
- عشق: اگر او روی بنماید، بختتان بلند میشود؛ تا آن زمان با همدم و سخنِ خوش بارِ دل را سبک کنید.
- کار: خواستهای بزرگ در سر دارید که دست یافتن به آن آسان نیست؛ خود را برای غمی که در اختیارتان نیست سرزنش نکنید.
- سفر: کسی دور رفته است؛ دلتان آرام میشود اگر از او خبری بگیرید.
درباره این غزل
غزلی در دردِ دوری، که بیتِ هفتمش با «رود» بازی میکند: هم رودِ جیحون و هم فرزند؛ برخی شارحان این بیت را به مرگِ فرزندِ حافظ پیوند دادهاند. بیتِ نخست با «مردم» و «مردمکِ چشم» بازی دیگری دارد.
موضوعها: فراق و دلتنگی · پول و دارایی · زیبایی
بشنوید: با صدای فریدون فرحاندوز