غزل ۱۲۱: هر آن کاو خاطر مجموع و یار نازنین دارد

هر آن کاو خاطر مجموع و یار نازنین دارد
سعادت، همدم او گشت و دولت، هم‌نشین دارد

حریم عشق را درگه، بسی بالاتر از عقل است
کسی آن آستان بوسد، که جان در آستین دارد

دهان تنگ شیرینش، مگر ملک سلیمان است
که نقش خاتم لعلش، جهان، زیر نگین دارد؟

لب لعل و خط مشکین، چو آنش هست و اینش هست
بنازم دلبر خود را، که حسنش، آن و این دارد

به خواری منگر ای منعم، ضعیفان و نحیفان را
که صدر مجلس عشرت، گدای ره‌نشین دارد

چو بر روی زمین باشی، توانایی، غنیمت دان
که دوران، ناتوانی‌ها، بسی زیر زمین دارد

بلاگردان جان و تن، دعای مستمندان است
که بیند خیر از آن خرمن که ننگ از خوشه‌چین دارد؟

صبا از عشق من، رمزی بگو با آن شه خوبان
که صد جمشید و کیخسرو، غلام کم‌ترین دارد

وگر گوید نمی‌خواهم، چو «حافظ»، عاشق مفلس
بگوییدش که سلطانی، گدایی هم‌نشین دارد

معنی ابیات

  1. هر آن کاو خاطر مجموع و یار نازنین دارد / سعادت، همدم او گشت و دولت، هم‌نشین دارد

    هر کس خاطری آسوده و یاری نازنین دارد، خوشبختی همدمِ او شد و دولت همنشینِ او.

  2. حریم عشق را درگه، بسی بالاتر از عقل است / کسی آن آستان بوسد، که جان در آستین دارد

    درگاهِ حریمِ عشق بسیار بالاتر از عقل است؛ آن آستان را کسی می‌بوسد که جان را در آستین، آمادهٔ نثار، دارد.

  3. دهان تنگ شیرینش، مگر ملک سلیمان است / که نقش خاتم لعلش، جهان، زیر نگین دارد؟

    مگر دهانِ تنگِ شیرینش کشورِ سلیمان است، که نقشِ انگشتریِ لبِ لعلش جهان را زیرِ نگین دارد؟

  4. لب لعل و خط مشکین، چو آنش هست و اینش هست / بنازم دلبر خود را، که حسنش، آن و این دارد

    لبِ لعل و خطِ مشکین؛ چون هم آن را دارد و هم این را، نازِ دلبرم را بکشم که زیبایی‌اش هم «آن» دارد و هم این.

  5. به خواری منگر ای منعم، ضعیفان و نحیفان را / که صدر مجلس عشرت، گدای ره‌نشین دارد

    ای توانگر، به ضعیفان و لاغران به خواری منگر، که صدرِ مجلسِ شادی را گدای راه‌نشین دارد.

  6. چو بر روی زمین باشی، توانایی، غنیمت دان / که دوران، ناتوانی‌ها، بسی زیر زمین دارد

    تا بر روی زمینی، توانایی را غنیمت بدان، که روزگار ناتوانی‌های بسیاری زیرِ زمین دارد.

  7. بلاگردان جان و تن، دعای مستمندان است / که بیند خیر از آن خرمن که ننگ از خوشه‌چین دارد؟

    دعای نیازمندان بلاگردانِ جان و تن است؛ چه کسی از خرمنی خیر می‌بیند که از خوشه‌چین ننگ دارد؟

  8. صبا از عشق من، رمزی بگو با آن شه خوبان / که صد جمشید و کیخسرو، غلام کم‌ترین دارد

    ای صبا، از عشقِ من رمزی با آن شاهِ زیبارویان بگو، که صد جمشید و کیخسرو غلامِ کمترینِ او هستند.

  9. وگر گوید نمی‌خواهم، چو «حافظ»، عاشق مفلس / بگوییدش که سلطانی، گدایی هم‌نشین دارد

    و اگر گفت عاشقِ تهیدستی مانندِ حافظ را نمی‌خواهم، به او بگویید که سلطان گدایی هم‌نشین دارد.

تعبیر فال

آسودگی خاطر و همدمی مهربان بزرگ‌ترین نیک‌بختی است؛ اگر دارید قدرش را بدانید. در راه عشق باید از جان گذشت. اگر توانگر و توانایید، ناتوانان را خوار ندارید و دستشان را بگیرید، که دعای آنان بلا را از شما دور می‌کند. از نداری خود شرم نکنید و خواسته‌تان را بگویید.

درباره این غزل

غزلی که بیتِ نخستش، «هر آن کاو خاطرِ مجموع و یارِ نازنین دارد / سعادت همدمِ او گشت و دولت همنشین دارد»، از پرنقل‌ترین بیت‌های حافظ است. بیت‌های پنجم تا هفتم سه پندِ اخلاقی دارند: ناتوانان را خوار مدار، توانایی را غنیمت بدان، و دعای نیازمندان بلا را دور می‌کند.

موضوع‌ها: عشق · بخت و دگرگونی روزگار · پول و دارایی · زیبایی · زندگی و روزگار

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا