غزل ۳۲۹: جوزا سحر نهاد حمایل برابرم
جوزا سحر نهاد حمایل برابرم
یعنی غلام شاهم و سوگند میخورم
ساقی بیا که از مدد بخت کارساز
کامی که خواستم ز خدا شد میسرم
جامی بده که باز به شادی روی شاه
پیرانه سر، هوای جوانیست در سرم
راهم مزن به وصف زلال خضر که من
از جام شاه جرعه کش حوض کوثرم
شاها اگر به عرش رسانم سریر فضل
مملوک این جنابم و مسکین این درم
من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال
کی ترک آبخورد کند طبع خوگرم
ور باورت نمیکند از بنده این حدیث
از گفتهٔ کمال، دلیلی بیاورم
«گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر
آن مهر بر که افکنم؟ آن دل کجا برم؟»
منصور بن مظفر غازیست حرز من
و از این خجسته نام، بر اعدا مظفرم
عهد الست من همه با عشق شاه بود
وز شاهراه عمر، بدین عهد بگذرم
گردون چو کرد نظم ثریا به نام شاه
من نظم در چرا نکنم؟ از که کمترم؟
شاهین صفت چو طعمه چشیدم ز دست شاه
کی باشد التفات به صید کبوترم
ای شاه شیرگیر چه کم گردد ار شود
در سایهٔ تو ملک فراغت میسرم
شعرم به یمن مدح تو صد ملک دل گشاد
گویی که تیغ توست زبان سخنورم
بر گلشنی اگر بگذشتم چو باد صبح
نی عشق سرو بود و نه شوق صنوبرم
بوی تو میشنیدم و بر یاد روی تو
دادند ساقیان طرب یک دو ساغرم
مستی به آب یک دو عنب وضع بنده نیست
من سالخورده پیر خرابات پرورم
با سیر اختر فلکم داوری بسیست
انصاف شاه باد در این قصه یاورم
شکر خدا که باز در این اوج بارگاه
طاووس عرش میشنود صیت شهپرم
نامم ز کارخانهٔ عشاق محو باد
گر جز محبت تو بود شغل دیگرم
شبل الاسد به صید دلم حمله کرد و من
گر لاغرم وگرنه شکار غضنفرم
ای عاشقان روی تو از ذره بیشتر
من کی رسم به وصل تو کز ذره کمترم
بنما به من که منکر حسن رخ تو کیست
تا دیدهاش به گزلک غیرت برآورم
بر من فتاد سایهٔ خورشید سلطنت
و اکنون فراغت است ز خورشید خاورم
مقصود از این معامله بازارتیزی است
نی جلوه میفروشم و نی عشوه میخرم
معنی ابیات
جوزا سحر نهاد حمایل برابرم / یعنی غلام شاهم و سوگند میخورم
سحرگاه، صورتِ فلکیِ جوزا حمایل را در برابرم نهاد، گویی میگفت: غلامِ شاهم و (بر این) سوگند میخورم.
ساقی بیا که از مدد بخت کارساز / کامی که خواستم ز خدا شد میسرم
ساقی بیا، که به یاریِ بختِ کارساز، کامی که از خدا خواستم برایم فراهم شد.
جامی بده که باز به شادی روی شاه / پیرانه سر، هوای جوانیست در سرم
جامی بده، که دوباره به شادیِ دیدارِ شاه، در پیری هوای جوانی در سر دارم.
راهم مزن به وصف زلال خضر که من / از جام شاه جرعه کش حوض کوثرم
با وصفِ آبِ زلالِ خضر (آبِ حیات) مرا از راه به در مبر، که من از جامِ شاه جرعهنوشِ حوضِ کوثرم.
شاها اگر به عرش رسانم سریر فضل / مملوک این جنابم و مسکین این درم
ای شاه، اگر تختِ هنرم را به عرش برسانم، باز بندهٔ این آستان و درویشِ این درگاهم.
من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال / کی ترک آبخورد کند طبع خوگرم
هزار سال جرعهنوشِ بزمِ تو بودهام؛ طبعِ خوگرفتهٔ من کی آبشخورِ خود را رها میکند؟
ور باورت نمیکند از بنده این حدیث / از گفتهٔ کمال، دلیلی بیاورم
و اگر این سخن را از بنده باور نمیکنی، از گفتهٔ کمال (شاعری پیش از حافظ) گواهی میآورم:
«گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر / آن مهر بر که افکنم؟ آن دل کجا برم؟»
«اگر دل از تو برکنم و مهر از تو بردارم، آن مهر را بر که بیفکنم و آن دل را کجا ببرم؟»
منصور بن مظفر غازیست حرز من / و از این خجسته نام، بر اعدا مظفرم
منصور بن مظفرِ غازی پناهِ من است، و از این نامِ خجسته بر دشمنان پیروزم (بازی با «مظفر» به معنای پیروز).
عهد الست من همه با عشق شاه بود / وز شاهراه عمر، بدین عهد بگذرم
پیمانِ ازلیِ من همه با عشقِ شاه بود، و از شاهراهِ عمر با همین پیمان میگذرم.
گردون چو کرد نظم ثریا به نام شاه / من نظم در چرا نکنم؟ از که کمترم؟
وقتی آسمان ستارگانِ ثریا را به نامِ شاه به رشته کشید، چرا من دُرِّ سخن را به نظم نکشم؟ از چه کسی کمترم؟
شاهین صفت چو طعمه چشیدم ز دست شاه / کی باشد التفات به صید کبوترم
چون مانندِ شاهین طعمه را از دستِ شاه چشیدهام، کی به شکارِ کبوتر اعتنا میکنم؟
ای شاه شیرگیر چه کم گردد ار شود / در سایهٔ تو ملک فراغت میسرم
ای شاهِ شیرگیر، چه از تو کم میشود اگر در سایهٔ تو سرزمینِ آسودگی برایم فراهم شود؟
شعرم به یمن مدح تو صد ملک دل گشاد / گویی که تیغ توست زبان سخنورم
شعرم به برکتِ ستایشِ تو صد کشورِ دل را گشود؛ گویی زبانِ سخنورم شمشیرِ توست.
بر گلشنی اگر بگذشتم چو باد صبح / نی عشق سرو بود و نه شوق صنوبرم
اگر مانندِ بادِ صبح از گلشنی گذشتم، نه عشقِ سرو در کار بود و نه شوقِ صنوبر.
بوی تو میشنیدم و بر یاد روی تو / دادند ساقیان طرب یک دو ساغرم
بوی تو را میشنیدم و به یادِ روی تو، ساقیانِ شادی یکی دو جام به من دادند.
مستی به آب یک دو عنب وضع بنده نیست / من سالخورده پیر خرابات پرورم
مست شدن با آبِ یکی دو انگور در خورِ من نیست؛ من پیرِ کهنهکارِ پرورده در خراباتام.
با سیر اختر فلکم داوری بسیست / انصاف شاه باد در این قصه یاورم
با گردشِ ستارگانِ آسمان دعوای بسیار دارم؛ انصافِ شاه در این ماجرا یاورم باد.
شکر خدا که باز در این اوج بارگاه / طاووس عرش میشنود صیت شهپرم
شکرِ خدا که باز در این اوجِ بارگاه، طاووسِ عرش آوازهٔ بالوپرِ مرا میشنود.
نامم ز کارخانهٔ عشاق محو باد / گر جز محبت تو بود شغل دیگرم
نامم از کارگاهِ عاشقان پاک شود اگر جز مهرِ تو کارِ دیگری داشته باشم.
شبل الاسد به صید دلم حمله کرد و من / گر لاغرم وگرنه شکار غضنفرم
شیربچه به شکارِ دلم حمله کرد؛ من، لاغر باشم یا نه، شکارِ شیرم.
ای عاشقان روی تو از ذره بیشتر / من کی رسم به وصل تو کز ذره کمترم
ای که عاشقانِ رویت از ذرهها بیشترند، من که از ذره کمترم کی به وصالِ تو میرسم؟
بنما به من که منکر حسن رخ تو کیست / تا دیدهاش به گزلک غیرت برآورم
نشانم بده چه کسی منکرِ زیباییِ روی توست، تا چشمش را با کاردِ غیرت درآورم.
بر من فتاد سایهٔ خورشید سلطنت / و اکنون فراغت است ز خورشید خاورم
سایهٔ خورشیدِ پادشاهی بر من افتاد، و اکنون از خورشیدِ خاور بینیازم.
مقصود از این معامله بازارتیزی است / نی جلوه میفروشم و نی عشوه میخرم
مقصود از این داد و ستد گرمیِ بازار است؛ نه جلوه میفروشم و نه ناز و عشوه میخرم.
تعبیر فال
آرزویی که از خدا خواسته بودید برآورده شده و بخت با شماست. به کسی بزرگ که پشتیبان شماست وفادار بمانید و قدر او را بدانید؛ در سایهٔ اوست که آسودگی و کامیابی مییابید. با داشتن چنین پشتوانهای، به چیزهای کوچک دل نبندید. هنر خود را به کار گیرید، بی آنکه خودنمایی کنید یا فریب بخورید. اگر از روزگار گله دارید، دادخواهی کنید.
- نیت کلی: نیک؛ آرزویی که از خدا خواسته بودید برآورده میشود.
- عشق: به کسی که پشتیبانِ شماست وفادار بمانید؛ با داشتنِ او به دلبستگیهای کوچک دل نبندید.
- کار: در سایهٔ پشتیبانی بزرگ کامیاب میشوید. هنرتان را بیخودنمایی به کار بگیرید و اگر حقی از شما ضایع شده، دادخواهی کنید.
- سفر: سفری که به دیدارِ بزرگی یا یافتنِ جایگاهی تازه بینجامد خوشیمن است.
درباره این غزل
از بلندترین غزلهای دیوان و قصیدهگونه، در ستایشِ شاه منصور، از واپسین فرمانروایانِ آلِ مظفر در شیراز. حافظ در آن هم از وفاداری به شاه میگوید و هم از ارزشِ شعرِ خود، و بیتی از شاعری پیشین به نامِ کمال را به گواهی میآورد.
موضوعها: بخت و دگرگونی روزگار · کامیابی و کار · پول و دارایی · زیبایی · می و رندی · وصال · زندگی و روزگار
بشنوید: با صدای فریدون فرحاندوز