غزل ۴۳۰: به صوت بلبل و قمری اگر ننوشی می

به صوت بلبل و قمری اگر ننوشی می
علاج کی کنمت؟ آخرالدواء الکی

ذخیره‌ای بنه ار رنگ و بوی فصل بهار
که می‌رسند ز پی، رهزنان بهمن و دی

چو گل نقاب برافکند و مرغ زد هوهو
منه ز دست پیاله، چه می‌کنی؟ هی‌هی

شکوه سلطنت و حسن، کی ثباتی داد؟
ز تخت جم سخنی مانده است و افسر کی

خزینه‌داری میراث‌خوارگان کفر است
به قول مطرب و ساقی، به فتوی دف و نی

زمانه هیچ نبخشد که باز نستاند
مجو ز سفله مروت، که شیئه لا شی

نوشته‌اند بر ایوان جنة المأوی
که هر که عشوهٔ دنیی خرید، وای به وی

سخا نماند، سخن طی کنم، شراب کجاست؟
بده به شادی روح و روان حاتم طی

بخیل، بوی خدا نشنود بیا حافظ
پیاله گیر و کرم ورز، و الضمان علي

معنی ابیات

  1. به صوت بلبل و قمری اگر ننوشی می / علاج کی کنمت؟ آخرالدواء الکی

    اگر با آوازِ بلبل و قمری باده ننوشی، چگونه درمانت کنم؟ «آخرین دارو داغ کردن است.»

  2. ذخیره‌ای بنه ار رنگ و بوی فصل بهار / که می‌رسند ز پی، رهزنان بهمن و دی

    از رنگ و بوی فصلِ بهار ذخیره‌ای بگذار، که راهزنانِ بهمن و دی (زمستان) از پی می‌رسند.

  3. چو گل نقاب برافکند و مرغ زد هوهو / منه ز دست پیاله، چه می‌کنی؟ هی‌هی

    وقتی گل نقاب برافکند و پرنده «هوهو» سر داد، پیاله را از دست مگذار؛ چه می‌کنی؟ هی‌هی!

  4. شکوه سلطنت و حسن، کی ثباتی داد؟ / ز تخت جم سخنی مانده است و افسر کی

    شکوهِ پادشاهی و زیبایی کی پایدار ماند؟ از تختِ جمشید سخنی مانده است و از تاجِ کیان.

  5. خزینه‌داری میراث‌خوارگان کفر است / به قول مطرب و ساقی، به فتوی دف و نی

    اندوختنِ مال برای میراث‌خواران، به گفتهٔ نوازنده و ساقی و به فتوای دف و نی، کفر است.

  6. زمانه هیچ نبخشد که باز نستاند / مجو ز سفله مروت، که شیئه لا شی

    روزگار چیزی نمی‌بخشد که دوباره پس نگیرد؛ از فرومایه جوانمردی مخواه، «که دارایی‌اش هیچ است.»

  7. نوشته‌اند بر ایوان جنة المأوی / که هر که عشوهٔ دنیی خرید، وای به وی

    بر ایوانِ بهشتِ جاودان نوشته‌اند: وای بر کسی که فریبِ دنیا را خرید.

  8. سخا نماند، سخن طی کنم، شراب کجاست؟ / بده به شادی روح و روان حاتم طی

    بخشندگی نمانده است؛ سخن را کوتاه می‌کنم. شراب کجاست؟ بده به شادیِ روحِ حاتمِ طایی.

  9. بخیل، بوی خدا نشنود بیا حافظ / پیاله گیر و کرم ورز، و الضمان علي

    بخیل بوی خدا را نمی‌شنود؛ بیا حافظ، پیاله بگیر و بخشندگی کن، «و ضمانتش با من.»

تعبیر فال

فرصت خوشی کوتاه است و زمستان در پی بهار می‌آید؛ اکنون از آن بهره ببرید. آنچه دارید برای استفاده و بخشش است، نه برای انباشتن و گذاشتن برای دیگران. روزگار هرچه می‌دهد پس می‌گیرد و شکوه هیچ‌کس نمانده است. از فرومایگان چشم یاری نداشته باشید. خود بخشنده باشید؛ نتیجهٔ نیک آن تضمین‌شده است.

درباره این غزل

غزلی که بیشترِ قافیه‌هایش با «ی» پایان می‌گیرد: کی، دی، هی، نی، طی. پیامش روشن است: شکوه و دارایی نمی‌ماند، پس از بهار بهره بگیر و بخشنده باش. بیتِ هشتم با «طی» بازی می‌کند: هم سخن را طی می‌کند و هم از حاتمِ طایی، نمادِ بخشندگی، یاد می‌کند. «آخر الدواء الکی» مثلی کهن است: آخرین چاره داغ کردن است.

موضوع‌ها: شادی و غنیمت دم · زیبایی · آغاز دوباره · زندگی و روزگار

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا