غزل ۱۹۶: آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند

آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند
آیا بود که گوشهٔ چشمی به ما کنند

دردم نهفته به ز طبیبان مدعی
باشد که از خزانهٔ غیبم دوا کنند

معشوق چون نقاب ز رخ درنمی‌کشد
هر کس حکایتی به تصور چرا کنند؟

چون حسن عاقبت نه به رندی و زاهدی‌ست
آن به که کار خود به عنایت رها کنند

بی معرفت مباش که در من‌یزید عشق
اهل نظر معامله با آشنا کنند

حالی درون پرده بسی فتنه می‌رود
تا آن زمان که پرده برافتد چه‌ها کنند

گر سنگ از این حدیث بنالد عجب مدار
صاحبدلان حکایت دل خوش ادا کنند

می خور که صد گناه ز اغیار در حجاب
بهتر ز طاعتی که به روی و ریا کنند

پیراهنی که آید از او بوی یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند

بگذر به کوی میکده تا زمرهٔ حضور
اوقات خود ز بهر تو صرف دعا کنند

پنهان ز حاسدان به خودم خوان که منعمان
خیر نهان برای رضای خدا کنند

حافظ دوام وصل میسر نمی‌شود
شاهان کم التفات به حال گدا کنند

معنی ابیات

  1. آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند / آیا بود که گوشهٔ چشمی به ما کنند

    آنان که با نگاهی خاک را کیمیا (طلا) می‌کنند، آیا می‌شود که گوشهٔ چشمی هم به ما بیندازند؟

  2. دردم نهفته به ز طبیبان مدعی / باشد که از خزانهٔ غیبم دوا کنند

    دردم را از پزشکانِ مدعی پنهان کنم بهتر است؛ شاید از گنجینهٔ غیب درمانم کنند.

  3. معشوق چون نقاب ز رخ درنمی‌کشد / هر کس حکایتی به تصور چرا کنند؟

    وقتی معشوق نقاب از چهره برنمی‌دارد، چرا هر کس به گمانِ خود از او حکایتی می‌سازد؟

  4. چون حسن عاقبت نه به رندی و زاهدی‌ست / آن به که کار خود به عنایت رها کنند

    چون عاقبتِ نیک نه به رندی بسته است و نه به زاهدی، بهتر است کارِ خود را به لطفِ خدا واگذارند.

  5. بی معرفت مباش که در من‌یزید عشق / اهل نظر معامله با آشنا کنند

    ناآشنا و بی‌معرفت مباش، که در بازارِ عشق، اهلِ نظر با آشنا داد و ستد می‌کنند.

  6. حالی درون پرده بسی فتنه می‌رود / تا آن زمان که پرده برافتد چه‌ها کنند

    اکنون در پسِ پرده آشوب‌های بسیاری در جریان است؛ ببین تا آن زمان که پرده بیفتد چه‌ها می‌کنند.

  7. گر سنگ از این حدیث بنالد عجب مدار / صاحبدلان حکایت دل خوش ادا کنند

    اگر سنگ هم از این سخن بنالد شگفت مدان؛ صاحب‌دلان حکایتِ دل را خوش بیان می‌کنند.

  8. می خور که صد گناه ز اغیار در حجاب / بهتر ز طاعتی که به روی و ریا کنند

    باده بنوش، که صد گناهِ پنهان از چشمِ دیگران بهتر از طاعتی است که به ریا و خودنمایی کنند.

  9. پیراهنی که آید از او بوی یوسفم / ترسم برادران غیورش قبا کنند

    می‌ترسم پیراهنی را که بوی یوسفم از آن می‌آید، برادرانِ حسودش پاره کنند.

  10. بگذر به کوی میکده تا زمرهٔ حضور / اوقات خود ز بهر تو صرف دعا کنند

    به کوی میکده بگذر تا صاحب‌دلانِ آنجا اوقاتِ خود را برای تو به دعا بگذرانند.

  11. پنهان ز حاسدان به خودم خوان که منعمان / خیر نهان برای رضای خدا کنند

    پنهان از حسودان مرا به نزدِ خود بخوان، که بخشندگان نیکی را برای رضای خدا پنهانی انجام می‌دهند.

  12. حافظ دوام وصل میسر نمی‌شود / شاهان کم التفات به حال گدا کنند

    حافظ، وصالِ همیشگی فراهم نمی‌شود؛ شاهان کمتر به حالِ گدا توجه می‌کنند.

تعبیر فال

به نگاه و عنایت بزرگان و صاحب‌دلان امید دارید؛ این امید بجاست، اما درد خود را به هر مدعی نگویید. دربارهٔ آنچه هنوز آشکار نشده گمان‌پردازی نکنید و سرانجام کار را به لطف خدا بسپارید. از ریا بپرهیزید و نیکی را پنهانی انجام دهید. مراقب حسودان باشید و انتظار نداشته باشید هر خوشی همیشگی باشد.

درباره این غزل

غزلی با مطلعِ پرآوازهٔ «آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند»، دربارهٔ امید به نگاهِ صاحب‌دلان. بیتِ چهارم یکی از اندیشه‌های بنیادینِ حافظ را می‌گوید: سرانجامِ نیک نه در دستِ زاهد است نه رند، بلکه به عنایت بسته است. بیتِ نهم به داستانِ یوسف و پیراهنِ او اشاره دارد.

موضوع‌ها: دعا و توکل · پول و دارایی · معنویت و عرفان · زیبایی · می و رندی · وصال

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا