غزل ۴۸۹: ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی

ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی
در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی

کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشاده
صد چشمه آب حیوان از قطرهٔ سیاهی

بر اهرمن نتابد انوار اسم اعظم
ملک آن توست و خاتم فرمای هر چه خواهی

در حکمت سلیمان هر کس که شک نماید
بر عقل و دانش او خندند مرغ و ماهی

باز ار چه گاه گاهی بر سر نهد کلاهی
مرغان قاف دانند آیین پادشاهی

تیغی که آسمانش از فیض خود دهد آب
تنها جهان بگیرد بی منت سپاهی

کلک تو خوش نویسد در شأن یار و اغیار
تعویذ جان‌فزایی افسون عمرکاهی

ای عنصر تو مخلوق از کیمیای عزت
و ای دولت تو ایمن از وصمت تباهی

ساقی بیار آبی از چشمهٔ خرابات
تا خرقه‌ها بشوییم از عجب خانقاهی

عمری‌ست پادشاها کز می تهی‌ست جامم
اینک ز بنده دعوی، وز محتسب گواهی

گر پرتوی ز تیغت، بر کان و معدن افتد
یاقوت سرخ‌رو را بخشند رنگ کاهی

دانم دلت ببخشد بر عجز شب‌نشینان
گر حال بنده پرسی از باد صبحگاهی

جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد
ما را چگونه زیبد دعوی بی‌گناهی؟

حافظ چو پادشاهت گهگاه می‌برد نام
رنجش ز بخت منما بازآ به عذرخواهی

معنی ابیات

  1. ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی / در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی

    ای که در رخسارت نورهای پادشاهی پیداست، و در اندیشه‌ات صد حکمتِ الهی پنهان.

  2. کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشاده / صد چشمه آب حیوان از قطرهٔ سیاهی

    آفرین بر قلمِ تو، که از قطره‌ای سیاهی صد چشمهٔ آبِ حیات بر کشور و دین گشوده است.

  3. بر اهرمن نتابد انوار اسم اعظم / ملک آن توست و خاتم فرمای هر چه خواهی

    نورهای اسمِ اعظم بر اهریمن نمی‌تابد؛ کشور و انگشتری از آنِ توست؛ هرچه می‌خواهی فرمان ده.

  4. در حکمت سلیمان هر کس که شک نماید / بر عقل و دانش او خندند مرغ و ماهی

    هر کس در حکمتِ سلیمان شک کند، مرغ و ماهی بر عقل و دانشش می‌خندند.

  5. باز ار چه گاه گاهی بر سر نهد کلاهی / مرغان قاف دانند آیین پادشاهی

    باز هرچند گاه‌گاهی کلاهی بر سر می‌نهد، مرغانِ قاف (سیمرغ) آیینِ پادشاهی را می‌دانند.

  6. تیغی که آسمانش از فیض خود دهد آب / تنها جهان بگیرد بی منت سپاهی

    تیغی که آسمان از فیضِ خود آبش دهد، بی‌منتِ سپاهی، تنها جهان را می‌گیرد.

  7. کلک تو خوش نویسد در شأن یار و اغیار / تعویذ جان‌فزایی افسون عمرکاهی

    قلمِ تو دربارهٔ دوست و دشمن خوش می‌نویسد: تعویذی جان‌افزا برای دوست و افسونی عمرکاه برای دشمن.

  8. ای عنصر تو مخلوق از کیمیای عزت / و ای دولت تو ایمن از وصمت تباهی

    ای که سرشتت از کیمیای عزت آفریده شده، و دولتت از لکهٔ تباهی ایمن است.

  9. ساقی بیار آبی از چشمهٔ خرابات / تا خرقه‌ها بشوییم از عجب خانقاهی

    ای ساقی، آبی از چشمهٔ خرابات بیاور، تا خرقه‌ها را از خودپسندیِ خانقاهی بشوییم.

  10. عمری‌ست پادشاها کز می تهی‌ست جامم / اینک ز بنده دعوی، وز محتسب گواهی

    ای پادشاه، عمری است که جامم از باده تهی است؛ اینک ادعای بنده، و گواهیِ محتسب.

  11. گر پرتوی ز تیغت، بر کان و معدن افتد / یاقوت سرخ‌رو را بخشند رنگ کاهی

    اگر پرتوی از تیغت بر کان و معدن بیفتد، یاقوتِ سرخ‌رو را رنگِ کاه (زرد) می‌دهد.

  12. دانم دلت ببخشد بر عجز شب‌نشینان / گر حال بنده پرسی از باد صبحگاهی

    می‌دانم اگر حالِ بنده را از بادِ صبحگاهی بپرسی، دلت بر ناتوانیِ شب‌نشینان می‌بخشاید.

  13. جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد / ما را چگونه زیبد دعوی بی‌گناهی؟

    جایی که برقِ گناه بر آدمِ برگزیده زد، ما را چگونه ادعای بی‌گناهی شایسته است؟

  14. حافظ چو پادشاهت گهگاه می‌برد نام / رنجش ز بخت منما بازآ به عذرخواهی

    حافظ، چون پادشاهت گاه‌گاه نامت را می‌برد، از بخت رنجیده مباش؛ با پوزش بازآی.

تعبیر فال

کار شما با شخصی توانا و دانا است که هر چه بخواهد می‌تواند؛ در توان و خرد او تردید نکنید. مدتی است از لطف او بی‌بهره مانده‌اید؛ نیاز خود را فروتنانه با او در میان بگذارید. خود را بی‌خطا ندانید. او شما را از یاد نبرده است؛ پس از بخت گله نکنید و با پوزش به سوی او بازگردید.

درباره این غزل

غزلی قصیده‌وار در ستایشِ پادشاهی که برخی او را شاه شجاع و برخی شاه منصور دانسته‌اند. بیتِ دهم شوخیِ جسورانهٔ حافظ است: عمری است جامم تهی است، و محتسب هم گواه است. بیتِ سیزدهم فروتنیِ ژرفی دارد: وقتی آدم هم لغزید، ما کیستیم که ادعای بی‌گناهی کنیم؟

موضوع‌ها: پند و راهنمایی · سفر و غربت · معنویت و عرفان · آغاز دوباره · می و رندی · وصال · زندگی و روزگار

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا