غزل ۴۹۳: ای پادشه خوبان! داد از غم تنهایی

ای پادشه خوبان! داد از غم تنهایی
دل، بی‌‌تو، به جان آمد؛ وقت است که بازآیی

دائم، گل این بستان، شاداب نمی‌ماند
دریاب ضعیفان را در وقت توانایی!

دیشب، گلهٔ زلفش با باد، همی کردم
گفتا: «غلطی! بگذر زین فکرت سودایی!»

صد باد صبا، این‌جا، با سلسله می‌رقصند
این است حریف ای دل! تا باد نپیمایی

مشتاقی و مهجوری، دور از تو چنانم کرد
کز دست بخواهد شد پایاب شکیبایی

یا رب! به‌ که شاید گفت این نکته که در عالم
رخساره به کس ننمود آن شاهد هرجایی؟

ساقی! چمن گل را بی‌‌روی تو، رنگی نیست
شمشاد، خرامان کن! تا باغ بیارایی

ای درد توام درمان در بستر ناکامی!
وی یاد توام مونس در گوشهٔ تنهایی!

در دایرهٔ قسمت، ما، نقطهٔ تسلیمیم
لطف، آن‌چه تو اندیشی؛ حکم، آن‌چه تو فرمایی

فکر خود و رای خود در عالم رندی نیست
کفر است در این مذهب، خودبینی و خودرایی

زین دایرهٔ مینا، خونین‌جگرم، می ده!
تا حل کنم این مشکل در ساغر مینایی

«حافظ»! شب هجران شد، بوی خوش وصل آمد
شادیت، مبارک باد! ای عاشق شیدایی!

معنی ابیات

  1. ای پادشه خوبان! داد از غم تنهایی / دل، بی‌‌تو، به جان آمد؛ وقت است که بازآیی

    ای پادشاه زیبارویان، از درد تنهایی فریاد! دلم بی تو به جان آمده است؛ وقت آن است که بازگردی.

  2. دائم، گل این بستان، شاداب نمی‌ماند / دریاب ضعیفان را در وقت توانایی!

    گلِ این باغ همیشه شاداب نمی‌ماند (زیبایی و جوانی گذراست)؛ تا توانایی داری، به داد ناتوانان برس.

  3. دیشب، گلهٔ زلفش با باد، همی کردم / گفتا: «غلطی! بگذر زین فکرت سودایی!»

    دیشب پیش باد از زلف او گله می‌کردم؛ گفت: «اشتباه می‌کنی، این خیالِ پریشان را رها کن.»

  4. صد باد صبا، این‌جا، با سلسله می‌رقصند / این است حریف ای دل! تا باد نپیمایی

    اینجا صدها باد صبا با زنجیرِ زلف او می‌رقصند (همه گرفتار اویند)؛ ای دل، حریفِ تو چنین کسی است، پس کار بیهوده مکن.

  5. مشتاقی و مهجوری، دور از تو چنانم کرد / کز دست بخواهد شد پایاب شکیبایی

    شوق و دوری از تو چنانم کرده که نزدیک است توانِ شکیبایی‌ام از دست برود.

  6. یا رب! به‌ که شاید گفت این نکته که در عالم / رخساره به کس ننمود آن شاهد هرجایی؟

    خدایا، این نکته را به که می‌توان گفت که آن زیبایی که همه‌جا هست، رخسارش را به هیچ‌کس نشان نداد؟

  7. ساقی! چمن گل را بی‌‌روی تو، رنگی نیست / شمشاد، خرامان کن! تا باغ بیارایی

    ای ساقی، باغِ گل بی روی تو رنگ و رونقی ندارد؛ با قامتِ چون شمشادت خرامان بیا تا باغ را بیارایی.

  8. ای درد توام درمان در بستر ناکامی! / وی یاد توام مونس در گوشهٔ تنهایی!

    ای که دردِ تو در بسترِ ناکامی درمانِ من است، و یادِ تو در گوشهٔ تنهایی همدمِ من.

  9. در دایرهٔ قسمت، ما، نقطهٔ تسلیمیم / لطف، آن‌چه تو اندیشی؛ حکم، آن‌چه تو فرمایی

    ما در دایرهٔ تقدیر چون نقطه‌ای تسلیم‌ایم؛ لطف همان است که تو بخواهی و فرمان همان که تو بدهی.

  10. فکر خود و رای خود در عالم رندی نیست / کفر است در این مذهب، خودبینی و خودرایی

    در آیینِ رندی جایی برای خودرأیی نیست؛ در این راه، خودبینی و خودرایی کفر است.

  11. زین دایرهٔ مینا، خونین‌جگرم، می ده! / تا حل کنم این مشکل در ساغر مینایی

    از دستِ این آسمانِ نیلگون دلم خون است؛ باده‌ام بده تا این مشکل را در جامِ شیشه‌ای حل کنم.

  12. «حافظ»! شب هجران شد، بوی خوش وصل آمد / شادیت، مبارک باد! ای عاشق شیدایی!

    حافظ، شبِ جدایی به سر رسید و بوی خوشِ وصال آمد؛ ای عاشقِ شیدا، شادی‌ات مبارک باد.

تعبیر فال

مژده: شب دوری به پایان رسیده و بوی وصال می‌آید. تنهایی شما را به ستوه آورده و وقت بازگشت کسی است که دوستش دارید. در این راه، خودرأیی و خودبینی را کنار بگذارید و به آنچه پیش می‌آید خرسند باشید. از او بخواهید تا توان دارد به ناتوانان برسد. شادی شما مبارک باد؛ شکیبایی شما نتیجه می‌دهد.

درباره این غزل

یکی از غزل‌های پایانی دیوان، با مطلعی که از پرآوازه‌ترین بیت‌های حافظ است. غزل با فریاد از تنهایی آغاز می‌شود، از گذرا بودنِ زیبایی و تسلیم در برابر تقدیر می‌گوید و با مژدهٔ پایانِ شبِ هجران تمام می‌شود. همین چرخش از شکایت به شادی آن را از فال‌های امیدبخشِ دیوان کرده است.

موضوع‌ها: امید و مژده · فراق و دلتنگی · دل‌شکستگی · زیبایی · می و رندی · وصال

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا