غزل ۷۱: زاهد ظاهرپرست از حال ما، آگاه نیست

زاهد ظاهرپرست از حال ما، آگاه نیست
در حق ما، هرچه گوید، جای هیچ اکراه نیست

در طریقت هرچه پیش سالک آید، خیر اوست
در صراط مستقیم، ای دل، کسی گمراه نیست

تا چه بازی رخ نماید بیدقی خواهیم راند
عرصه‌ی شطرنج رندان را مجال شاه نیست

چیست این سقف بلند سادهٔ بسیارنقش؟
زین معما، هیچ دانا در جهان، آگاه نیست

این چه استغناست یا رب؟ وین چه قادر حکمت است؟
کاین‌همه زخم نهان است و مجال آه نیست

صاحب دیوان ما گویی نمی‌داند حساب
کاندر این طغرا، نشان حسبة لله نیست

هر که خواهد گو: «بیا!» و هرچه خواهد گو: «بگو!»
کبر و ناز و حاجب و دربان، بدین درگاه نیست

بر در میخانه رفتن، کار یکرنگان بود
خودفروشان را به کوی می‌فروشان، راه نیست

هرچه هست از قامت ناساز بی‌اندام ماست
ور نه تشریف تو، بر بالای کس، کوتاه نیست

بنده‌ی پیر خراباتم که لطفش، دائم است
ور نه لطف شیخ و زاهد، گاه هست و گاه نیست

«حافظ»، ار بر صدر ننشیند، ز عالی‌مشربی‌ست
عاشق دردی‌کش اندر بند مال و جاه نیست

معنی ابیات

  1. زاهد ظاهرپرست از حال ما، آگاه نیست / در حق ما، هرچه گوید، جای هیچ اکراه نیست

    زاهدِ ظاهرپرست از حالِ ما آگاه نیست؛ هرچه دربارهٔ ما بگوید، جای ناخشنودی نیست.

  2. در طریقت هرچه پیش سالک آید، خیر اوست / در صراط مستقیم، ای دل، کسی گمراه نیست

    در طریقت هرچه پیشِ رهرو آید، خیرِ اوست؛ ای دل، در راهِ راست کسی گمراه نیست.

  3. تا چه بازی رخ نماید بیدقی خواهیم راند / عرصه‌ی شطرنج رندان را مجال شاه نیست

    تا ببینیم چه بازی‌ای پیش می‌آید، پیاده‌ای (بیدق) می‌رانیم؛ در صفحهٔ شطرنجِ رندان مجالِ شاه نیست.

  4. چیست این سقف بلند سادهٔ بسیارنقش؟ / زین معما، هیچ دانا در جهان، آگاه نیست

    این سقفِ بلندِ سادهٔ پرنقش (آسمان) چیست؟ هیچ دانایی در جهان از این معما آگاه نیست.

  5. این چه استغناست یا رب؟ وین چه قادر حکمت است؟ / کاین‌همه زخم نهان است و مجال آه نیست

    خدایا، این چه بی‌نیازی است، و این چه حکمتِ تواناست، که این‌همه زخمِ پنهان هست و مجالِ آهی نیست؟

  6. صاحب دیوان ما گویی نمی‌داند حساب / کاندر این طغرا، نشان حسبة لله نیست

    گویی دیوان‌دارِ ما حساب نمی‌داند، که در این فرمان نشانِ «برای خدا» نیست.

  7. هر که خواهد گو: «بیا!» و هرچه خواهد گو: «بگو!» / کبر و ناز و حاجب و دربان، بدین درگاه نیست

    به هر کس می‌خواهد بگو: بیا؛ و هرچه می‌خواهد بگو: بگو؛ در این درگاه کبر و ناز و پرده‌دار و دربان نیست.

  8. بر در میخانه رفتن، کار یکرنگان بود / خودفروشان را به کوی می‌فروشان، راه نیست

    به درِ میخانه رفتن کارِ یکرنگان است؛ خودفروشان را به کوی باده‌فروشان راهی نیست.

  9. هرچه هست از قامت ناساز بی‌اندام ماست / ور نه تشریف تو، بر بالای کس، کوتاه نیست

    هرچه هست از قامتِ ناسازِ بی‌اندامِ ماست، وگرنه خلعتِ تو بر قامتِ هیچ‌کس کوتاه نیست.

  10. بنده‌ی پیر خراباتم که لطفش، دائم است / ور نه لطف شیخ و زاهد، گاه هست و گاه نیست

    بندهٔ پیرِ خراباتم که لطفش همیشگی است، وگرنه لطفِ شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست.

  11. «حافظ»، ار بر صدر ننشیند، ز عالی‌مشربی‌ست / عاشق دردی‌کش اندر بند مال و جاه نیست

    حافظ اگر بر صدر نمی‌نشیند، از بلندنظری است؛ عاشقِ دُردنوش در بندِ مال و جاه نیست.

تعبیر فال

از داوری کسانی که تنها ظاهر را می‌بینند نرنجید؛ آنان از حال شما خبر ندارند. هرچه در این راه پیش آید به خیر شماست و گمراه نیستید. کاستی را در خود بجویید، نه در لطف خدا که به همه می‌رسد. درِ رحمت بی‌دربان است؛ یکرنگ و بی‌ادعا پیش بروید و به جاه و مقام نیندیشید.

درباره این غزل

غزلی با ردیفِ «نیست» در بی‌اعتنایی به داوریِ زاهدِ ظاهرپرست. مصراع‌های «در صراطِ مستقیم ای دل کسی گمراه نیست» و «ور نه تشریفِ تو بر بالای کس کوتاه نیست» از پرنقل‌ترین سخنانِ حافظ‌اند: کاستی از ماست، نه از لطفِ او. بیتِ سوم از زبانِ شطرنج بهره می‌گیرد.

موضوع‌ها: دعا و توکل · پول و دارایی · دل‌شکستگی · معنویت و عرفان · می و رندی

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا