غزل ۷۶: جز آستان توام در جهان، پناهی نیست

جز آستان توام در جهان، پناهی نیست
سر مرا به ‌جز این در، حواله‌گاهی نیست

عدو چو تیغ کشد، من سپر بیندازم
که تیغ ما، به ‌جز از ناله‌ای و آهی نیست

چرا ز کوی خرابات روی برتابم؟
کز این بهم به جهان، هیچ رسم و راهی نیست

زمانه گر بزند آتشم به خرمن عمر
بگو بسوز که بر من به برگ کاهی نیست

غلام نرگس جماش آن سهی سروم
که از شراب غرورش به کس، نگاهی نیست

مباش در پی آزار و هرچه خواهی کن
که در شریعت ما غیر از این، گناهی نیست

عنان‌کشیده رو ای پادشاه کشور حسن
که نیست بر سر راهی که دادخواهی نیست!

چنین که از همه‌سو، دام راه می‌بینم
به از حمایت زلفش، مرا پناهی نیست

خزینهٔ دل «حافظ» به زلف و خال مده
که کارهای چنین، حد هر سیاهی نیست

معنی ابیات

  1. جز آستان توام در جهان، پناهی نیست / سر مرا به ‌جز این در، حواله‌گاهی نیست

    در جهان جز آستانِ تو پناهی ندارم؛ سرِ مرا جز این در جایی برای نهادن نیست.

  2. عدو چو تیغ کشد، من سپر بیندازم / که تیغ ما، به ‌جز از ناله‌ای و آهی نیست

    وقتی دشمن تیغ بکشد، من سپر می‌اندازم، که تیغِ ما جز ناله و آهی نیست.

  3. چرا ز کوی خرابات روی برتابم؟ / کز این بهم به جهان، هیچ رسم و راهی نیست

    چرا از کوی خرابات روی برگردانم، وقتی در جهان راه و رسمی بهتر از این نیست؟

  4. زمانه گر بزند آتشم به خرمن عمر / بگو بسوز که بر من به برگ کاهی نیست

    اگر روزگار آتش به خرمنِ عمرم بزند، بگو بسوزان، که برای من به اندازهٔ برگِ کاهی هم نمی‌ارزد.

  5. غلام نرگس جماش آن سهی سروم / که از شراب غرورش به کس، نگاهی نیست

    بندهٔ چشمِ نرگسِ فتنه‌گرِ آن سروقامتم، که از مستیِ غرورش به هیچ‌کس نگاه نمی‌کند.

  6. مباش در پی آزار و هرچه خواهی کن / که در شریعت ما غیر از این، گناهی نیست

    در پیِ آزار مباش و هرچه می‌خواهی بکن، که در آیینِ ما جز این گناهی نیست.

  7. عنان‌کشیده رو ای پادشاه کشور حسن / که نیست بر سر راهی که دادخواهی نیست!

    ای پادشاهِ کشورِ زیبایی، آهسته و لگام‌کشیده برو، که هیچ سرِ راهی نیست که دادخواهی در آن نباشد.

  8. چنین که از همه‌سو، دام راه می‌بینم / به از حمایت زلفش، مرا پناهی نیست

    اکنون که از هر سو دامی در راه می‌بینم، پناهی بهتر از حمایتِ زلفش ندارم.

  9. خزینهٔ دل «حافظ» به زلف و خال مده / که کارهای چنین، حد هر سیاهی نیست

    گنجینهٔ دلِ حافظ را به زلف و خال مسپار، که چنین کارهایی در حدِ هر سیاهی نیست (بازی با «سیاه»: خال و زلف، و فرومایه).

تعبیر فال

تنها یک پناه دارید و بهتر است به همان تکیه کنید. در برابر دشمنی، ستیز نکنید؛ دعا و شکیبایی سلاح شماست. از زیان دنیایی نهراسید. قاعدهٔ شما ساده باشد: به کسی آزار نرسانید و جز آن آزاد باشید. در راه دام بسیار است، پس دل خود را آسان به هر کسی نسپارید.

درباره این غزل

غزلی با ردیفِ «نیست». بیتِ ششم، «مباش در پیِ آزار و هرچه خواهی کن / که در شریعتِ ما غیر از این گناهی نیست»، از مشهورترین بیت‌های حافظ و چکیدهٔ اخلاقِ اوست: تنها گناهِ راستین آزردنِ دیگران است.

موضوع‌ها: صبر · دعا و توکل · زیبایی · می و رندی · زندگی و روزگار

بشنوید: با صدای فریدون فرح‌اندوز

غزل‌های مرتبط

دیوان را بگشا