غزل ۶۹: کس نیست که افتادهٔ آن زلف دوتا نیست
کس نیست که افتادهٔ آن زلف دوتا نیست
در رهگذر کیست که دامی ز بلا نیست
چون چشم تو دل میبرد از گوشه نشینان
همراه تو بودن گنه از جانب ما نیست
روی تو مگر آینهٔ لطف الهیست
حقا که چنین است و در این روی و ریا نیست
نرگس طلبد شیوهٔ چشم تو، زهی چشم
مسکین خبرش از سر و، در دیده حیا نیست
از بهر خدا زلف مپیرای که ما را
شب نیست که صد عربده با باد صبا نیست
بازآی که بی روی تو ای شمع دل افروز
در بزم حریفان، اثر نور و صفا نیست
تیمار غریبان اثر ذکر جمیل است
جانا مگر این قاعده در شهر شما نیست؟
دی میشد و گفتم صنما عهد به جای آر
گفتا غلطی خواجه در این عهد وفا نیست
گر پیر مغان مرشد من شد چه تفاوت
در هیچ سری نیست که سری ز خدا نیست
عاشق چه کند گر نکشد بار ملامت
با هیچ دلاور سپر تیر قضا نیست
در صومعهٔ زاهد و در خلوت صوفی
جز گوشهٔ ابروی تو محراب دعا نیست
ای چنگ فروبرده به خون دل حافظ
فکرت مگر از غیرت قرآن و خدا نیست
معنی ابیات
کس نیست که افتادهٔ آن زلف دوتا نیست / در رهگذر کیست که دامی ز بلا نیست
کسی نیست که گرفتارِ آن زلفِ دوتا نباشد؛ در رهگذرِ چه کسی است که دامی از بلا نیست؟
چون چشم تو دل میبرد از گوشه نشینان / همراه تو بودن گنه از جانب ما نیست
چون چشمِ تو دل را از گوشهنشینان میبرد، همراهِ تو بودن گناهِ ما نیست.
روی تو مگر آینهٔ لطف الهیست / حقا که چنین است و در این روی و ریا نیست
مگر روی تو آینهٔ لطفِ خداست؟ به حق چنین است و در این سخن رو و ریایی نیست.
نرگس طلبد شیوهٔ چشم تو، زهی چشم / مسکین خبرش از سر و، در دیده حیا نیست
نرگس شیوهٔ چشمِ تو را میخواهد؛ آفرین بر این چشم! بیچاره از سر تا پا بیخبر است و در دیدهاش حیا نیست.
از بهر خدا زلف مپیرای که ما را / شب نیست که صد عربده با باد صبا نیست
تو را به خدا زلف را میارای، که شبی نیست که ما صد ستیزه با بادِ صبا نداشته باشیم.
بازآی که بی روی تو ای شمع دل افروز / در بزم حریفان، اثر نور و صفا نیست
بازآی، ای شمعِ دلافروز، که بی روی تو در بزمِ حریفان اثری از نور و صفا نیست.
تیمار غریبان اثر ذکر جمیل است / جانا مگر این قاعده در شهر شما نیست؟
دلجویی از غریبان مایهٔ نامِ نیک است؛ جانا، مگر این قاعده در شهرِ شما نیست؟
دی میشد و گفتم صنما عهد به جای آر / گفتا غلطی خواجه در این عهد وفا نیست
دیروز میرفت و گفتم: ای نگار، به پیمان وفا کن؛ گفت: خواجه، اشتباه میکنی، در این روزگار وفا نیست.
گر پیر مغان مرشد من شد چه تفاوت / در هیچ سری نیست که سری ز خدا نیست
اگر پیرِ مغان راهنمای من شد، چه تفاوت؟ در هیچ سری نیست که رازی از خدا نباشد.
عاشق چه کند گر نکشد بار ملامت / با هیچ دلاور سپر تیر قضا نیست
عاشق چه کند اگر بارِ ملامت را نکشد؟ هیچ دلاوری در برابرِ تیرِ قضا سپر ندارد.
در صومعهٔ زاهد و در خلوت صوفی / جز گوشهٔ ابروی تو محراب دعا نیست
در صومعهٔ زاهد و در خلوتِ صوفی، جز گوشهٔ ابروی تو محرابِ دعایی نیست.
ای چنگ فروبرده به خون دل حافظ / فکرت مگر از غیرت قرآن و خدا نیست
ای که چنگ در خونِ دلِ حافظ فروبردهای، مگر از غیرتِ قرآن و خدا پروایی نداری؟
تعبیر فال
در این دلبستگی تنها نیستید و گرفتاری شما را نمیتوان گناه شمرد. بی او محفل شما رونقی ندارد و چشمبهراه بازگشتش هستید. به وعدهها چندان تکیه نکنید و سرزنش دیگران را تاب بیاورید؛ از تقدیر گریزی نیست. از او بخواهید که با شما به انصاف و مهربانی رفتار کند.
- نیت کلی: از تقدیر گریزی نیست؛ سرزنشِ دیگران را تاب بیاورید.
- عشق: در این دلبستگی تنها نیستید و گرفتاریتان گناه نیست؛ بی او محفلتان رونقی ندارد. از او بخواهید با شما به انصاف و مهربانی رفتار کند.
- کار: به وعدهها چندان تکیه نکنید؛ در این روزگار وفا کم است.
- سفر: در شهرِ غریب، از مردمِ مهربان یاری بخواهید؛ دلجویی از غریبان هنوز هست.
درباره این غزل
غزلی بلند که بیتِ هشتمش گفتوگویی تلخ و کوتاه است: «گفتا غلطی خواجه، در این عهد وفا نیست». بیتِ نهم گشادهنظریِ حافظ را نشان میدهد: «در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست»، و بیتِ دهم بسیار نقل میشود: «با هیچ دلاور سپرِ تیرِ قضا نیست».
موضوعها: عشق · امید و مژده · سفر و غربت · دلشکستگی · معنویت و عرفان · می و رندی · وصال
بشنوید: با صدای فریدون فرحاندوز